Otępienie

Międzynarodowa klasyfikacja chorób (ICD-10) określa otępienie jako zespół objawów spowodowany przewlekłą lub postępującą chorobą mózgu, przebiegający z zaburzeniem wyższych funkcji korowych (poznawczych) – pamięci, myślenia, orientacji, rozumienia, liczenia, porozumiewania się – funkcji językowych, uczenia się, planowania, umiejętności oceny. Zaburzenia te w negatywny sposób wpływają na funkcje intelektualne, kontrolę emocji, zachowania społeczne i czynności zawodowe. Zaburzenia emocjonalne, zachowania i motywacji mogą w niektórych przypadkach poprzedzać wystąpienie upośledzenia funkcji poznawczych.

 

Aktualne prognozy demograficzne przewidują wzrost średniej długości życia i znaczny przyrost populacji osób starszych. Można więc przyjąć, że za ok. 20 lat będzie w naszym kraju ponad 1,2 mln chorych z otępieniem. Prognozy demograficzne i dane o rozpowszechnieniu zaburzeń otępiennych pozwalają na uzmysłowienie sobie skali problemu, z jakim przyjdzie się zmierzyć w nieodległej przyszłości. Podstawowym zadaniem jest wczesne rozpoznanie otępienia. Powolny, postępujący przebieg otępienia wpływa na stopniowe pogarszanie aktywności zawodowej i społecznej, a następnie podstawowych funkcji życiowych (ubieranie się, dbałość o higienę, jedzenie, czynności fizjologiczne).

„Zauważalność” tych objawów zależy ściśle od środowiska społecznego i kulturowego chorego, jego wykształcenia i wcześniejszej aktywności np. zawodowej, ale także od wiedzy i doświadczenia personelu medycznego.

 

Do objawów, które mogą sugerować wczesne stadia otępienia należą:

• zmiana miejsc odkładania rzeczy, szukanie ich później i trudności ze znalezieniem,

• wielokrotne sprawdzanie wykonanych czynności (czy zostało dobrze zrobione? drzwi zamknięte? kran zakręcony?) co utrudnia wykonywanie innych działań,

• częstsze korzystanie z pomocy innych osób przy czynnościach dotychczas wykonywanych samodzielnie (zrobienie tego stało się za trudne dla mnie),

• trudności w zrozumieniu pytań i poleceń (zwłaszcza złożonych), wielokrotne powtarzanie pytań(nie jestem pewien czy zrozumiałem?, może źle

usłyszałem?),

• kłopoty w opowiedzeniu obejrzanego filmu, przeczytanej książki czy artykułu, trudności w zapamiętaniu nowych informacji, zwłaszcza jeżeli jest ich kilka (wiadomości TV), problemy

z nauką obsługi nowego urządzenia, zapominanie znanych wcześniej umiejętności (gotowanie, szycie, drobne naprawy itp.),

• zapominanie o umówionych spotkaniach, terminach, godzinach ulubionych programów telewizyjnych (często tłumaczone roztargnieniem, przemęczeniem itp.),

• utrata dotychczasowych zainteresowań, hobby,

• zaburzenia orientacji przestrzennej (trudności w nowym miejscu – np. wyjazd do innego miasta, poruszanie się środkami komunikacji – zwłaszcza, gdy trzeba zorientować się z rozkładu jazdy, gdzie i czym dojechać; pojawia się niechęć do poruszania się poza dobrze znanymi „utartymi” szlakami, niechęć do wyjazdów na wakacje czy do rodziny),

• wielokrotne powtarzanie czynności – np. zakupów (po kupieniu bułek rano i odłożeniu do szafki, po kilku godzinach chory zapomina o wykonanej czynności i ponownie idzie do sklepu po bułki), nieregularne spożywanie posiłków itp.,

• problemy z dokończeniem rozpoczętych czynności – nużliwość lub zapominanie np. o pozostawionym na gazie garnku z obiadem (bo chory w międzyczasie zajął się czymś innym),

• mogą pojawić się trudności w opisaniu przedmiotów bez oglądania ich, kłopoty w rozpoznawaniu znanych rzeczy, stopniowo następuje też zubożenie słownictwa,

• często następują zmiany osobowości i zachowania (nieprzestrzeganie zasad współżycia z innymi, grubiaństwo, drażliwość, „niesmaczne” żarty – często o zabarwieniu seksualnym, agresja – u człowieka o nienagannych wcześniej manierach; lub przeciwnie, dominuje wycofywanie się, lękliwość, niezdecydowanie, płaczliwość, dopominanie się o stałą obecność opiekuna – u osoby dotychczas samodzielnej i pewnej siebie,

• zaburzenia depresyjne są bardzo często obserwowane, zwłaszcza w początkowych stadiach otępienia (ok. 50% chorych), wymagają bardzo wnikliwej analizy i różnicowania,

• mogą wreszcie pojawić się objawy psychotyczne – omamy (głownie wzrokowe i słuchowe, rzadziej inne), urojenia – najczęściej okradania (chory jest przekonany, że przedmioty czy pieniądze, które odłożył w inne niż zwykle miejsce i nie może odnaleźć zostały skradzione, posądza zwykle domowników lub odwiedzających. Czasem chory zaczyna uważać, że dom, w którym mieszka nie jest jego domem, domaga się „powrotu” do „swojego” domu, może to być przyczyną „ucieczek” i błądzenia – zdarza się to w zaawansowanych stadiach choroby.

Częstym objawem jest mylne rozpoznawanie osób – bliscy są rozpoznawani jako obcy i odwrotnie, może to skutkować np. wpuszczaniem obcych osób do mieszkania i rzeczywistymi kradzieżami. Charakterystyczne są: „objaw lustra” – chory nie rozpoznaje własnego odbicia w lustrze, rozmawia jak z obcym, może się bronić przed nim (urazy!) oraz „objaw telewizora”- rozpoznawanie osób z ekranu jako realnie przebywających w mieszkaniu – rozmowy z nimi, także możliwy lęk i „obrona”.

• powszechnym objawem są zaburzenia snu ze zmianą rytmu dobowego – senność w dzień, aktywność często z błądzeniem i wędrowaniem w nocy.

• mogą pojawić się objawy neurologiczne, np. wzrost napięcia mięśni powodujący trudności w chodzeniu i samoobsłudze; częste są nagłe upadki.

 

Trudno w krótkim zestawieniu wymienić wszystkie możliwe objawy i zaburzenia. Nie wszystkie występują równocześnie, niektóre dopiero w bardziej zaawansowanych stadiach. Koniecznym jest podkreślenie, że pojedyncze nieprawidłowości, zdarzające się w każdym wieku (nie tylko seniorom) nie dają żadnych podstaw do rozpoznania otępienia. Jeżeli kłopoty z pamięcią, koncentracją uwagi, zmiany myślenia powodują zaburzenia funkcjonowania społecznego lub zawodowego i wykazują narastanie, można podejrzewać zespół otępienny. Trzeba jednak pamiętać, że zaburzenia funkcji poznawczych, poza zespołami otępiennymi występują również w licznych schorzeniach upośledzających szeroko rozumianą sprawność ośrodkowego układu nerwowego. Stwierdza się je np. w psychozach, depresjach,w zespołach pourazowych, guzach mózgu, w licznych schorzeniach somatycznych (m.in. ciężka niewydolność nerek, wątroby, niewyrównana cukrzyca, niewydolność serca, niedoczynność tarczycy, zatrucia, schorzenia przebiegające z przewlekłymi bolami, choroby nowotworowe, ciężkie infekcje, zaburzenia wodno-elektrolitowe, zespoły niedoborowe).

Potwierdzenie i ustalenie przyczyny oraz sposobu leczenia wymagają oceny specjalistycznej: lekarza (wskazany geriatra, psychiatra lub neurolog), testów psychologicznych i ewentualnie badań dodatkowych.

 

Najczęstszą przyczyną otępienia są choroby zwyrodnieniowe mózgu: choroba Alzheimera (ang. Alzheimer’s disease – AD) ok. 50-70% przypadków, następnie otępienie z ciałami Lewy’ego (ang. Dementi with Lewy bodies – DLB); niektóre dane mówią nawet o ok. 10-30%. Inną chorobą zwyrodnieniową ośrodkowego układu nerwowego (OUN) przebiegające z objawami otępienia to – otępienie czołowo–skroniowe (ang. frontotemporal dementia – FTD); niejednorodna grupa otępień, wg niektórych obejmująca również chorobę Picka.

Poza chorobami zwyrodnieniowymi mózgu, częstą przyczyną otępienia są choroby naczyń mózgowych (otępienie w chorobach naczyniowych mózgu – synonim otępienia naczyniopochodnego (ang. Vascular dementia – VaD) – ok. 10-15% wszystkich przypadków. Ta grupa obejmuje szereg zespołów klinicznych, m.in. otępienie wielozawałowe, podkorową encefalopatię nadciśnieniową typu Binswangera, angiopatię cukrzycową, miażdżycę tętnic, zapalenia naczyń.

Pozostałe kilka – kilkanaście procent to kilkadziesiąt innych schorzeń (nierzadko przynajmniej potencjalnie odwracalnych!), np.: wodogłowie normotensyjne (zespół Hakima- Adamsa), infekcje OUN, urazy (w tym tzw. otępienie bokserów, przewlekłe krwiaki pourazowe) i zatrucia (alkoholowe, metale ciężkie, leki i narkotyki), choroby endokrynologiczne (np. niedoczynność tarczycy, choroby przytarczyc, zespół Cushinga), zaburzenia metaboliczne, zespoły niedoborowe (najczęściej wymieniane to niedobór witaminy B12, tiaminy, kwasu nikotynowego), przewlekły niedobór glukozy (też hipoglikemie w źle kontrolowanej cukrzycy), inne choroby mózgu (np. choroba Parkinsona), guzy oraz choroby innych układów i narządów powodujące upośledzenie czynności mózgu .

Często spotyka się rozpoznanie otępienia mieszanego. Dotyczy to najczęściej współistnienia objawów AD z VaD lub DLB.

 

Liczne potencjalne przyczyny otępienia (szczególnie, że część schorzeń jest odwracalna) wymagają przeprowadzenia w każdym przypadku możliwie najdokładniejszej diagnostyki różnicowej.

Istotne jest zwłaszcza wykluczenia chorób „somatycznych”, które:

1. mogą być przyczyną zaburzeń poznawczych i otępiennych,

2. mogą współistnieć niezależnie od zaburzeń otępiennych,

3. zawsze jednak powodują zmianę obrazu i trudności w diagnostyczne różnicowej,

4. znacznie utrudniają postępowanie terapeutyczne.

 

Przedstawione informacje o objawach sugerujących otępienie ułatwią wcześniejsze dostrzeżenie zaburzeń sprawności intelektualnej i zmian w zachowaniu mogących sugerować demencję. Wczesne rozpoznanie daje większe możliwości terapeutyczne, co w znacznym stopniu może łagodzić postęp choroby i poprawiać jakość życia zarówno chorego, jak i jego opiekunów.

Comments are closed.